Akademían sem úthlutar Óskarsverðlaununum (The Academy of Motion Picture Arts and Sciences) var stofnuð á þriðja áratugnum að frumkvæði kvikmyndakonungsins Louis B. Mayer. Verðlaunin voru fyrst veitt 16. maí 1929 fyrir myndir frá 1927-28, í tæplega þrjú hundruð manna kvöldverðarboði á Roosevelt hótelinu í Hollywood. Þeim sem völdu vinningshafana fannst ósanngjarnt að láta fyrstu talmyndina, The Jazz Singer, keppa við síðustu þöglu myndirnar og því var ákveðið að hún yrði ekki gjaldgeng í keppninni en aðstandendur hennar fengu í staðinn sérstök heiðursverðlaun. Al Jolson, aðalleikari myndarinnar, var þó ekki ánægður með að fá ekki verðlaun sjálfur og sagði að hann hefði haft not fyrir slíka styttu: "Þær líta út fyrir að vera þungar og mig vantar aðra bréfapressu."

Disney-myndin Flowers and Trees var valin besta teiknimyndin 1931-32 en Walt Disney eignaðist einmitt fleiri Óskarsstyttur en nokkur annar - alls tuttugu og sex. Fredric March var valinn besti leikarinn en eftir að hann hafði fengið verðlaunin afhent kom í ljós að aðeins hafði munað einu atkvæði á honum og Wallace Beery, en samkvæmt reglum akademíunnar varð að muna þremur atkvæðum og Beery var því einnig verðlaunaður. Enn vandræðalegri uppákoma varð þó við næstu Óskarsverðlaunaathöfn þegar besti leikstjórinn var valinn. Kynnirinn Will Rogers opnaði umslagið og sagði svo: "Komdu og náðu í verðlaunin, Frank!" Það vildi hins vegar svo óheppilega til að meðal tilnefndra voru Frank Capra og Frank Lloyd og sá fyrrnefndi var kominn hálfa leið að pallinum þegar í ljós kom að sá síðarnefndi var í raun sigurvegarinn. Katharine Hepburn var við þetta tækifæri valin besta leikkonan, en hún hefur unnið fern Óskarsverðlaun og verið tilnefnd tólf sinnum.

Þegar verðlaunin voru afhent næst var It Happened One Nigth óumdeildur sigurvegari, valin besta myndin, besti leikarinn og leikkonan léku í henni, handritshöfundurinn fékk verðlaun og síðast en ekki síst leikstjórinn Frank Capra, sem fékk uppreisn æru eftir klúðrið árið áður. Akademían hefur aðeins veitt tveimur öðrum myndum, One Flew Over the Cuckoo's Nest og The Silence of the Lambs, þessi fimm helstu verðlaun.

Leikkonan Luise Rainer skráði nafn sitt á spjöld Óskarssögunnar þegar hún fékk Óskar tvö ár í röð sem besta leikkonan 1936 og 1937 og Spencer Tracy lék sama leikinn þegar hann var valinn besti leikarinn 1937 og 1938. Besta myndin 1939 var Gone With the Wind, fékk alls átta Óskara, fleiri en nokkur önnur mynd fram að því, meðal annars var leikkonan Hattie McDaniel valin besta aukaleikkonan, en hún var fyrsti þeldökki Óskarsverðlaunahafinn. Á þessum tíma var viðtekin venja að segja blöðunum frá sigurvegurunum fyrirfram, en þau máttu ekkert birta fyrr en eftir hátíðina. Í þetta skipti stóðst Los Angeles Times hins vegar ekki freistinguna - og í kjölfar þess hafa nöfn verðlaunahafa verið sannkallað hernaðarleyndarmál. Einn frægasti Óskarskynnir allra tíma þreytti frumraun sína á þeim vettvangi við þessa athöfn - Bob Hope. Hann á reyndar sjálfur eitt Óskarsmetið því hann hefur fengið alls fern heiðursverðlaun á Óskarshátíðinni.

Hitchcock-myndin Rebecca var besta mynd ársins 1940 og meistari spennumyndanna var tilnefndur en fékk ekki verðlaun. Hann er trúlega frægasti leikstjórinn sem aldrei vann Óskarsverðlaun fyrir bestu leikstjórn. Cary Grant fór á kostum í The Philadelphia Story en var ekki tilnefndur. Hann er, eins og Hitchcock, frægur fyrir að hafa aldrei unnið Óskar fyrir leik sinn. Annar leikari úr The Philadelphia Story, Jimmy Stewart, fékk hins vegar verðlaun. Að ósk föður síns sendi hann styttuna heim í járnvöruverslun fjölskyldunnar.

Það sögulegasta við næstu Óskarsverðlaunaafhendingu var að Citizen Kane skyldi ekki vera valin besta myndin, en margir telja hana bestu mynd allra tíma (akademíunni þótti How Green Was My Valley betri). Leikkonan Greer Garson sló met þegar hún tók við verðlaunum árið eftir því hún flutti sjö mínútna langa ræðu (en byrjaði hana samt á orðunum: "Ég er svo til óundirbúin ..."). Barry Fitzgerald vakti slíka athygli fyrir leik sinn í myndinni Going My Way árið 1944 að hann var tilnefndur sem besti aukaleikari og besti aðalleikari - fyrir sama hlutverkið! Í kjölfarið var reglunum breytt svo þetta gæti ekki komið fyrir aftur (þess má geta að hann var valinn besti aukaleikarinn).

Besta frumsamda handrit ársins 1947 var eftir rithöfund sem nú er vinsæll spennusagnahöfundur - sjálfan Sidney Sheldon. Árið eftir var búningahönnuðurinn Edith Head tilnefnd í fysta skipti, en hún er fræg fyrir að hafa hlotið alls 34 tilnefningar, þar af átta Óskara. Humphrey Bogart fékk Óskar fyrir leik sinn í The African Queen árið 1951, en hann mun eitt sinn hafa sagt: "Eina heiðarlega leiðin til að velja besta leikarann væri að láta alla leika Hamlet og verðlauna þann sem stendur sig best." Hann viðurkenndi reyndar að það gæti komið spaugilega út!

Þegar verðlaunin voru veitt fyrir myndir ársins 1952 var í fyrsta sinn sjónvarpað frá hátíðinni og að sjálfsögðu var slegið áhorfendamet. Þremur árum síðar varð kvikmyndin Marty fyrsta myndin sem fékk bæði Óskarsverðlaun sem besta myndin og Gullpálmann í Cannes, en sama ár var James Dean tilnefndur fyrir leik sinn í East of Eden, en hann hafði látist í bílslysi nokkrum mánuðum áður. Nokkrum árum síðar var sett met þegar kvikmyndin Ben-Hur (1959) hlaut hvorki fleiri né færri en 11 Óskara. Til gamans má geta þess að Óskarsstyttann er 34 sentimetra há og vegur á fjórða kíló.

Árið 1970 er merkilegt ár í sögu Óskarsverðlaunanna því besti aðalleikarinn, George C. Scott, þáði ekki verðlaunin. Það er ef til vill ekki síður merkilegt að Bítlarnir unnu Óskar fyrir tónlistina í myndinni Let It Be. Mörgum þótti tíðindum sæta þegar Charlie Chaplin, kominn á níræðisaldur, sneri aftur til Hollywood eftir áratuga dvöl erlendis og fékk heiðursverðlaun á næstu Óskarsverðlaunahátíð. Gestirnir stóðu upp og klöppuðu honum lof í lófa í fimm mínútur.

Charlton Heston átti að vera kynnir þegar verðlaun fyrir árið 1972 voru veitt. Hann lenti hins vegar í umferðarhnút og Clint Eastwood hljóp í skarðið óundirbúinn. Það virðist ekki hafa gengið vel enda ákvað hann að mæta ekki aftur nema hann yrði sjálfur tilnefndur til verðlauna (sem gerðist tuttugu árum síðar). Það markverðasta við þetta ár var hins vegar að Marlon Brando afþakkaði verðlaun fyrir bestan leik í aðalhlutverki og sendi indíánann Sacheen Littlefeather í sinn stað, en Brando vildi með þessu mótmæla því hvernig farið var með indíána í Hollywood. Síðar kom í ljós að Sacheen var í raun lítt þekkt leikkona að nafni Maria Cruz. Robert nokkur Opal vakti þó enn meiri athygli árið eftir þegar hann hljóp nakinn yfir sviðið.

Mynd ársins 1976 var Rocky og þó margir eigi líklega erfitt með að trúa því, þá hlaut Sylvester Stallone Óskarsverðlaunatilnefningu fyrir bestan leik í aðalhlutverki. Woody Allen var stjarna næstu Óskarsverðlaunahátíðar, var valinn besti leikstjórinn, fékk verðlaun fyrir besta handritið, var tilnefndur sem besti leikarinn og mynd hans, Annie Hall, var besta myndin - en hann mætti þó ekki. Meðalaldur bestu leikara og leikkvenna árið 1981 var óvenju hár, rúmlega 70 ár - Katharine Hepburn var 72 ára, John Gielgud og Henry Fonda 77 ára og Maureen Stapleton 56 ára.

Myndin um Mozart, Amadeus, átti hug og hjörtu allra árið 1984 og Maurice Jarre, sem hlaut Óskar fyrir bestu tónlistina í myndinni A Passage to India, sagðist vera þakklátur fyrir að Mozart hefði ekki komið til greina sem verðlaunahafi. The Color Purple fékk ellefu tilnefningar árið eftir en ekki einn einasta Óskar og leikstjórinn Steven Spielberg var ekki tilnefndur (en var tekinn í sátt eftir að hann gerði Schindler's List 1993). Leik- og söngkonan Cher var álitin besta leikkonan 1987 en varð sér til skammar þegar hún flutti ræðuna og þakkaði meðal annars þeim sem sáu um förðun og hárgreiðslu en gleymdi að þakka handritshöfundinum og leikstjóranum. Hún reyndi síðar að bæta úr því með auglýsingu í blaðinu Variety. Spennumyndin The Silence of the Lambs var valin besta mynd ársins 1991, en fáir höfðu búist við því. Jack Palance hlaut verðlaun fyrir bestan leik í aukahlutverki og fagnaði því með því að gera armbeygjur á sviðinu. Það sem skipti þó líklega mestu máli fyrir Íslendinga það ár var að Friðrik Þór Friðriksson var tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir Börn náttúrunnar og líklega hafa ansi margir hér á landi fylgst með beinni útsendingu fram á nótt, en farið að sofa þegar í ljós kom að Gabriele Salvatores hreppti hnossið fyrir ítölsku myndina Mediterraneo. Meðan við bíðum eftir því að Íslendingur fái Óskarsverðlaun - en það hlýtur að koma að því - getum við stytt okkur stundir með því að velta því fyrir okkur hvernig ræðan hans Friðriks hefði orðið ...

-rj

Helstu heimildir: The Academy Awards Handbook eftir John Harkness og www.oscar.com.