BÍÓGESTURINN

Besta mynd sem ég hef séð? Æ, svona er erfitt að svara. Þegar ég var lítill sá ég Fantasíu í Gamla bíó, það var stórkostleg kvikmynd, og svo sá ég einusinni í MÍR-salnum ofboðslega flotta mynd sem ég teiknaði uppúr krossriddara með hjálma og skildi og skikkjur mörg ár á eftir og veit núna að var Alexander Névskí eftir Eisenstein. Og svo framvegis … Kvikmyndir snerta mann á ákveðnum aldri við ákveðnar aðstæður og fylgja manni uppfrá því en eru ekki endilega þessvegna uppáhaldsmyndir eða bestu myndir í heimi.

Þegar ég kom til Parísar að læra voru bíóin ekki minnsta málið – allar myndir í heimi og búið að vera að sýna sumar þeirra í mörg ár samfleytt. Svo voru gangandi hátíðir um einstök lönd, tímabil, leikstjóra, leikara – og þannig var hægt að taka kvikmyndasöguna fyrir mánuð frá mánuði. Þetta voru allskonar myndir en ekki sísta uppgötvunin var Ameríka um og eftir stríð, sérstaklega svartmyndin – film noir – og sérstaklega Bogart, sem maður af minni kynslóð frá Íslandi hafði þá bara ekkert kynnst nema nafninu.

Nokkrar myndir voru bestar – og ein af þeim allra bestu var og er Möltufálkinn, frábær mynd hvernig sem á hana er litið. 1941. Bogart er Sam Spade að fást við dularfullt mál, dýrðlega vonda bófa og eitthvert mesta flagð kvikmyndasögunnar undir fögru skinni (Mary Astor hét leikkonan), söguþráðurinn vinst fram með stíganda og spennu sem ekki þarf bensínssprengingar og bíleltingaleiki; svarthvít auðvitað, og hetjan fer í gegnum myrkur og þoku á þrjóskunni fyrst og fremst, – Bogart-ímyndin á fullu, – eiginlega existensíalísk karlmennska. Handritið er tær snilld – og samræðurnar sígildur noir-stíll sem nær hámarki í efninu sem draumar eru gerðir úr og afneituninni í lokin. John Huston skrifar eftir sögu Dashiells Hammetts og frumraun Hustons sem leikstjóra. Það er varla hægt að hafa þetta betra.

Þegar ég átti að skrifa um eina kvikmynd datt mér strax Möltufálkinn í hug. Svo komu allskonar aðrar myndir, þessar sem ég nefndi fyrst, og svo Clint, og til dæmis Apocalypse Now, og sumt úr frönsku nýbylgjunni, og svo hinir klassíkerarnir, Casablanca og Welles, og því ekki Með allt á hreinu sem er ótrúlega góð mynd, og fleira og fleira ruddist inn í kollinn. En svo flaug Möltufálkinn aftur frammúr. -- Mögnuð mynd – eitt af helstu listaverkum 20. aldar.

Mörður Árnason

26. febrúar 2001