Eggert Páll Ólason
Aliens
Aliens var framleidd árið 1986, og svo endurútgefin 1991 í sérstakri útgáfu leikstjórans (directors cut). Hérna verður miðað við seinni útgáfu leikstjórans, þar sem slíkar myndir eru oftast nærri því sem að leikstjórinn ætlaði sér og því eðlilegra í svona greiningu að miða við hana. Um það bil 17 auka mínútur eru í útgáfu leikstjórans. Aliens er sjálfstætt framhald af Alien (1979) leikstýrðri af Ridley Scott. James Cameron sá um leikstjórn og handritsgerð og samdi einnig söguna ásamt þeim David Giler og Walter Hill. Framleiðendur eru David Giler, Walter Hill og Gordon Carroll. Í aðalhlutverkum eru Sigourney Weaver (Ellen Ripley), Carrie Henn (Rebecca "Newt" Jorden), Michael Biehn (Corporal Dwayne Hicks), Paul Reiser (Carter Burke), Bill Paxton (Private Hudson), William Hope (Lieutenant Gorman) Jenette Goldstein (Private Vasquez) og Lance Henriksen (Bishop).

Aliens sem hasarmynd
Aliens er hasarmynd af bestu gerð og hefur hlotið verðskuldað lof sem ein besta hasarmynd allra tíma, bæði hjá hinum almenna áhorfenda og gagnrýnendum (Maltin gefur 3 1/2 stjörnur, Ebert gefur 3 1/2 stjörnur, hún er með 8,2 af 10 hjá vefrurum Internet Movie Database og er í topp 250 þar, í 95. sæti og hefur fyrir löngu öðlast "cult status" í hasarmyndageiranum og vísindaskáldsögugeiranum). Hún hefur öll einkenni hasarmynda, svo sem eina aðalpersónu (hetju) sem er allsráðandi í gegnum alla myndina, miklar og erfiðar þrautagöngur, mjög greinilegan illan óvin sem gefst aldrei upp, lokauppgjör milli hetjunnar og aðalillmennisins og fleira. Hún fellur einnig allvel inní það sem fræðimenn hafa kallað frásagnarform hasarmyndarinnar:

Þessi tafla sýnir vel hve byrjun myndarinnar fellur vel að þeim frásagnarliðum sem fræðimenn hafa sett fram sem einkennandi fyrir hasarmyndir, þar má helst nefna Christopher Vogler ("The Writer's Journey: Mythic Structure for Storytellers and Screenwriters, 1992"). Það þjónar litlum tilgangi að lengja þessa töflu þar sem tilganginum er náð, þ.e. að sýna fram á að Aliens fellur að frásagnarformi hasarmynda. Það sem kemur næst í myndinni er nokkurskonar "rússíbanaferð", því hasarinn í myndinni er nær ótruflaður það sem eftir er af myndinni, einungis 2 mínútur í lokinn fara í að enda myndina í jafnvægi, að hætti hasarmynda, þegar Ripley, Hicks, Newt og Bishop halda á vit annara ævintýra eftir að hafa gert út um hættuna (en nokkuð verður fjallað um þetta síðar). Eitt er þó mjög óvenjulegt í þessari mynd, þ.e. kona er í aðalhlutverki (en nánar verður vikið að þessu atriði síðar). Íkonógrafískt séð er myndin augljóslega hasarmynd. Mikið er um byssur, sprengjur, brynvarnir, hermannaföt og fleira í þeim dúr. Auk þess að vera hasarmynd er Aliens einnig vísindaskáldsaga, en hún gerist í framtíðinni og m.a. á annarri plánetu og á geimskipum. Hún fjallar um samskipti manna og geimvera sem er einnig einkenni vísindaskáldsögu. Einnig eru andstæðupörin einkennandi fyrir hasarmyndir. Mikil áhersla er á eina hetju og einstaklingseðli hennar á móti óvininum sem vinnur í hóp (geimverurnar og fyrirtækið). Það sem er sérstakt við andstæðupörin í Aliens er að þau eru ekki eins einhlít og oft vill verða í hasarmyndum. T.d. eru nokkrar samsvaranir í fyrirtækinu og geimverunum, geimverunum og hermönnunum og hermönnunum og hetjunni (Ripley). Andstæðupörin eru (gróflega séð):

Eins og sjá má þá eiga fyrirtækið og geimverurnar það sameinginlegt að vilja fórna minni hagsmunum fyrir meiri en Ripley sættir sig ekki við það. Hún vil frekar stofna öllum í hættu en skilja Newt eftir í lokin, hún lætur Hicks lofa því að leggja ekki af stað án þeirra. Gildi mannslífa er mikið í augum Ripley og hermannanna en lítið í augum fyritækisins og Burkes sem fórnaði öllum í nýlendunni og er tilbúinn að fórna öllum hópnum fyrir gróðann af því að selja geimverurnar til hernaðarrannsókna. Hvorki Ripley né hermennirnir vilja taka þátt í því og meta eitt mannslíf ofar heilli tegund af geimverum. Einnig er gangandi þáttur andstæðuparið reynsla-sakleysi, en Ripley er sú eina sem hefur reynslu af geimverunum í byrjun og er hún ekki eins kát og glöð og hermennirnir eru, sem breytist fljótt eftir fyrsta bardagann við geimverurnar. Andstæðuparið er svo sameinað í Newt, saklausu barni sem hefur reynslu af hryllingnum sem gerðist í nýlendunni. Eitt hasarmyndaeinkennið sem er að finna í Aliens er krossfesting, sem er Kristsminni, en krossfestingu að finna í mörgum hasarmyndum, og er hún í Aliens þegar Ripley drepur drottninguna í einhverskonar kraftlyftibúnaði sem setur líkama Ripley í krossfestingastöðu þegur hún fer andspænis drottningunni. Aliens inniheldur einnig mikið af þáttum sem er að finna í ævintýrum, t.d. minnir dvalarsvefninn sem hetjurnar þurfa að fara í mjög mikið á ævintýri, svo sem Þyrnirós sem svaf í heila öld (en Ripley svaf í 57 ár). Hetjan þarf að snúa aftur til höfuðvígis andstæðingsins (þegar Ripley snýr aftur til að bjarga Newt). Þessi atriði ásamt því að persónusköpun hermannahópsins er mjög í anda allra hasar- og hermynda (þ.e. sumir eru ýturvaxnir, allir misgáfaðir, óhæfur foringi o.s.frv.) ýta ennfrekar undir þá skoðun að Aliens sé án efa hasarmynd.

Kona sem hasarmyndahetja
Það að kona sé í aðalhlutverki í kvikmynd er ekkert sérstakt, en það er hinsvegar mjög sérstakt að kona sé í aðalhlutverki í hasarmynd. Hafa ber það í huga að myndin er gerð árið 1986 þegar það var enn óvenjulegra en í dag að hafa konu í aðalhlutverki í hasarmynd, en eins og fræðimenn hafa bent á þá er það ekki algengt (og stefnir ekki í það í nánustu framtíð að svo verði). Þetta gerir myndina mjög sérstaka, og sker sig jafnvel úr gagnvart fyrri myndinni því þar var konan bara eftirlifandi eða "survivor" en hérna er konan augljóslega fullvaxin hasarmyndahetja, sem meðal annars bjargar öllu í lokin að hætti sannrar hasarmyndahetju. Upprunalega var aðalpersónan í Alien karlmaður, en Ridley Scott breytti henni í konu. James Cameron tók svo að sér að gera framhaldsmyndina og erfir þannig Ripley sem konu. Í stað þess að þetta sé fötlun fyrir Cameron, býr hann svo þannig um hnútanna að hann græðir á þessu. Hann reynir ekki að gera myndina að sögu um konu, þ.e. að einhverskonar kvennamynd, í staðinn heldur hann myndinni fast á braut hasarmyndarinnar. Hann reynir heldur ekki að gera Ripley kynlausa eða líta framhjá því að Ripley er kona, og lætur hliðarsögu (subplot) í myndinni fjalla um dótturmissi Ripleys og kynni hennar af lítilli stúlku, Newt, og ungum hermanni, Hicks. Það sem er sérstakt við þessa hliðarsögu er að hún er í raun ekki til hliðar við aðalsöguna eins og oft vil verða, þ.e. hliðarsagan er ekki útúrdúr heldur nátengd aðalsögunni og framvinda hliðarsögunnar er bundin framvindu aðalsögunnar. E.t.v. væri réttara að kalla hliðarsöguna "undirsögu" þar sem hún gerist undir yfirborði aðalsögunnar, báðar í einu. Þessu til stuðnings má nefna að Newt og Ripley hefðu aldrei hist ef ekki hefði verið fyrir tilstuðlan aðalsögunnar (Ripley og hermennirnir berjast við geimverurnar) og lokauppgjör Ripleys við geimverudrottninguna hefði ekki átt sér stað ef Newt hefði ekki verið til staðar. Ekki er að finna nein tilvik þar sem hliðarsaga Newt og Ripley á ekki erindi inní aðalsöguna, þ.e. verið er að ræða um afdrif foreldra Newt, hvernig hún lifði af og svo framvegis, en þetta tengist allt geimverunum á einn eða annan hátt og er þannig að knýja áfram aðalsöguna og auka mikilvægi hennar. Meira að segja fyrsta móður-dóttur augnablikið milli Ripley og Newt snýst um geimverurnar:

Newt: "My mommy always said there were no monsters---no real ones-- -but there are."
Ripley: "Yes, there are."
Newt: "Why do grown-ups say that?"
Ripley: "Because usually, it's true."

Þessi sena er mjög áhrifarík að því leyti að hún keyrir þann punkt heim að geimverurnar eru ófreskjur og raunverulegar, og svo líka er það hluti af sögu Ripley og Newt og sýnir hvernig þær eru að tengjast þessum móðir-dóttir tengslum, sem verður svo mikilvægt fyrir framvindu sögunnar. Þó að Ripley sé kona þá sýnir hún aldrei neina veikleika, ólíkt öðrum meðlimum hermannahópsins, og þá sérstaklega Hudson (Bill Paxton) sem reynist vera hugleysingi hópsins. Þegar hinn óhæfi Gorman getur ekki stjórnað lengur tekur Ripley við stjórninni og bjargar mannskapnum sem eftir er. Reyndar eru kvenpersónunar þær einu sem ekki eru haldnar neinum galla sem kemur í ljós í myndinni. Hudson er heigull, Gorman er óhæfur, Burke er skíthæll og Hicks er í byrjun ekki nógu sjálfsöruggur en það lagast þegar Ripley styður hann. Einu persónunar sem virðast lausar við stórgalla eru Ripley og Vasquez, hið tröllvaxna herkvendi sem er m.a. líkt við karlmann sbr. þegar Hudson skýtur að henni: "Hey Vasquez, have you ever been mistaken for a man?" Skýtur Vasquez á móti: "No, have you?" Svo virðist sem Vasquez sé í myndinni fulltrúi "butch" konunnar til að tryggt sé að áhorfandinn viti að Ripley sé það ekki, heldur frekar í líkingu við það sem kalla má valkyrjuna, því áhorfandinn verður að vera viss um gagnkynhneigð Ripley í gegnum alla myndina og um kvenleika hennar til að hliðarsagan virki. Mjög mörg atriði í myndinni hefðu virkað öðruvísi á áhorfandann ef Ripley hefði verið karlmaður. Sem dæmi má nefna þegar Ripley missir af Newt ákveður hún að leita hennar. Ripley finnur hana loks þegar ein geimveran er að reyna að koma sér fyrir inní henni. Newt og Ripley lenda svo í sal drottningarinnar sem er fullur af eggjum hennar. Senan endar á því að Ripley brennir öll eggin og skýtur allar geimverurnar nema drottninguna sem eltir hana upp þröngt lyftuop. Að lokum sigrar Ripley þó og drepur drottninguna. Fyrst að Ripley er kona er eðlilegt að líta á uppgjör Ripleys og drottningarinnar sem uppgjör Ripleys við móðurhlutverkið, því það var jú aðalhlutverk drottningarinnar að vera móðir. Ef Ripley hefði verið karlmaður hefði áhorfandinn litið svo á að hérna væri uppgjör milli karls og konu, og femínistar jafnvel litið svo á að karlinn væri að kúga konur með því að drepa drottninguna og að boðskapur myndarinnar væri þá að hinn útivinnandi karl ynni hina heimavinnandi og barnseigandi konu! En fyrst að Ripley er kona en ekki karl er ekki hægt að líta eins á málið. Ripley mætir drottningunni til þess að endurheimta Newt, sem strax á eftir tekur Ripley sem móður sinni, og þannig er Ripley að eignast barn, þ.e. hún fer inní leg drottningunnar og kemur upp um þröngt lyftuop með barnið sitt, einhverskonar endurfæðing Ripleys með barni sínu. Í lokin þegar hún drepur svo drottninguna og undirbýr dvalarsvefn fyrir sig, Newt og Hicks þá er hún búin að endurheimta fjölskyldu sína og gott betur. Samband Hicks og Ripley er bæði samband jafninga og elskhuga, en myndin endar á því að þau geta nú loks kallað hvort annað eftir skírnarnafni sínu, en það atvik markar það tímamót að þau gera sér grein og viðurkenna ást á hvort öðru en einnig er þetta eitt af því sem er að finna í svokölluðum félagamyndum (buddy films) en þær enda einmitt oft á því að félagarnir telja sig vera jafninga og enda á því að þeir geta nú loks kallað hvorn annan eftir skrírnarnöfnum. Það að Ripley er kona og að hún missir barnið sitt eða fjölskyldu sína hefur það að verkum að áhorfandinn tengist sterkari böndum við Ripley en hefðbundna karlhasarmyndahetju, sem oft eru hver annarri líkar og oft á tíðum persónuleikalausar. Stöðugt er verið að minna áhorfandann á þetta á lúmskan hátt, þessu er aldrei hent framan í hann, þ.e. Ripley brotnar aldrei niður og fer að gráta, heldur er alltaf að vera að tala um fjölskyldur, t.d. segir einn yfirmanna fyrirtækisins að um 70 fjölskyldur búi á nýlendunni og verður Ripley súr á svip og hugsi. Sambandi Newts og Ripleys er aldrei þröngvað uppá áhorfandann, heldur kemur það með eðlilegri framvindu myndarinnar.

Aliens sem melódrama
Ofangreind fyrirsögn kann að virðast mótsögn, að fræg hasarmynd sem er þekkt fyrir mikinn og hressilegan hasar geti haft eitthvað sameiginlegt við (leiðinlegt) melódrama. Þegar betur er að gáð er hægt að lýsa söguþræði myndarinnar svona: Kona ásamt nokkrum hermönnum berjast við geimverur á annari plánetu. Þetta er reyndar mjög einfölduð útgáfa, en einnig er hægt að lýsa söguþræði myndarinnar svona: Ung kona sem nýlega hefur misst barnið sitt kynnist lítilli stúlku sem hefur nýlega orðið munaðarleysingi. Það hefst með þeim vinátta og þau tengjast fljótlega sterkum tilfinningarböndum. Konan kynnist svo ungum og huggulegum hermanni og takast ástir með þeim. Undir lokin hefur konan tekið barnið að sér sem móðir þess og stúlkan kallar konuna mömmu og þau þrjú halda á vit nýrra ævintýra. Þótt þetta sé ekki aðalsöguþráður myndarinnar (það verður að teljast barátta manna og geimvera) er ekki hægt að neita því að þessi söguþráður er mjög greinilegur og augljós í myndinni. Þetta er mjög klassískur "kvennamynda" söguþráður, og ætti vel heima sem lýsing á skáldsögu Danielle Steele. Aliens hefur þannig mjög greinileg melódramatísk einkenni sem er mjög sjaldgæft í svona "hard boiled" hasarmyndum, en þetta gerir það að verkum að áhorfandanum er mjög annt um persónunnar og hvað hendir þær. Það er því mjög ánægjulegt fyrir áhorfandann að sjá að Ripley hefur eignast nýja fjölskyldu í stað þeirrar sem hún varð af í byrjun myndarinnar. Ripley og Newt eru móðir-dóttir, og Hicks er faðir og eiginmaður sem er viðbót við þá fjölskyldu sem hún missti, Ripley hefur þannig grætt á öllu saman. Að mínu mati sést snilli Camerons best hér, það að blanda melódrama inní hasarmynd án þess að melódramað taki yfir eða gert sé grín að því.

Lokaorð
Það er margt sem gerir Aliens að góðri mynd. Myndin er fyrst og fremst hasarmynd og stendur sig einstaklega vel að því leyti. Hún er alger rússibanaferð nærri því frá upphafi til enda. En eintómur hasar getur verið of mikið fyrir hinn almenna áhorfanda sem þarf eitthvað til að geta myndað tengsl við aðalpersónurnar og myndað jafnvægi við hasarinn. Snilld Camerons felst í því að notfæra sér það að Ripley er kona og blanda melódrama inní hasarmynd. Þarna mætast tvær algerar andstæður og það gerir Ripley kleift að yfirkeyra hasarinn því tiltölulega lítið þarf af melódrama til að vega upp á móti miklum hasar. Þannig skilar Cameron af sér hámarksmínútum af hasar í einni mynd (en það er einmitt tilgangur hasarmyndarinnar). Þetta er eitthvað sem Cameron nýtti sér í seinni myndum sínum svo sem Terminator 2 (1991) og True Lies (1994), en ekki með jafngóðum árangri og í Aliens.

- Eggert Páll Ólason